Bitcoin harcanmamış işlem çıktısı (UTXO) nedir?

Harcanmamış işlem çıktısı (UTXO), Bitcoin protokolünün bakiyeleri kripto cüzdanlar arasında hareket ederken izlemek için kullandığı tekniktir.

Bireysel kripto bakiyelerini izleme ve yönetme söz konusu olduğunda, blokzincir tabanlı protokoller genellikle iki farklı muhasebe modelinden birini kullanır.

Bunlardan biri Hesap/Bakiye modeli olarak adlandırılır. Ethereum, Tezos ve EOS gibi projeler, blokzincir kullanıcıları işlemler gerçekleştirirken bakiyeleri izlemek için bu modeli kullanır. Diğeri ise Harcanmamış İşlem Çıktısı (UTXO) modelidir. 

Bitcoin ve Litecoin, Cardano ve Dogecoin gibi birçok başka kripto para birimi UTXO modelini kullanır. 

Peki bu tam olarak nedir, nasıl çalışır ve UTXO’nun Hesap/Bakiye modeline kıyasla avantajları nelerdir?

Adam Back ve merhum Hal Finney, Cypherpunk kriptografi grubunun, Bitcoin beyaz kağıdının yazarı Satoshi Nakamoto’nun sık sık uğradığı, iki üyesiydi. İkisi de UTXO modelini sırasıyla 1997 ve 2004’te birbirinden bağımsız olarak geliştiren isimler olarak kabul edilir. 

Bitcoin’in yaratıcısı Satoshi Nakamoto protokolü 2009’da başlattığında, UTXO modelini uygulayan ilk faal dijital para sistemi haline geldi.

Hem Hal Finney’nin hem de Adam Back’in Satoshi Nakamoto olduğu uzun zamandır şüphe ediliyor, ancak bu hiçbir zaman kesin olarak kanıtlanmadı.

Birine bitcoin gönderdiğinizde, programatik olarak birkaç adım gerçekleşir. İşlem sürecinin en erken adımlarından biri, kripto para cüzdanınızın sahip olduğunuz fon miktarını bulmak için blokzincirini taramasıdır. Bu fonlar harcanmamış işlem çıktıları (UTXO’lar).

UTXO’ları, önceki bitcoin işlemlerinden kalan bozuk para olarak düşünebilirsiniz.

Bu fonlar, birine göndermek veya başka bir cüzdana taşımak için serbestçe kullanılabildikleri için “harcanmamış” kabul edilir. Önceki işlemlerden oluşturuldukları için “işlem çıktıları” olarak adlandırılırlar.

Öğle yemeğine 20 $’lık bir banknotla 12 $ harcarsanız, 8 $’lık bir banknotunuz kalır. Bu örnekte, kalan 8 $ bir harcanmamış işlem çıktısı olurdu. Cüzdanınıza geri döner ve başka bir şey satın almak için kullanılmaya hazır olur.

bitcoin UTXO’ları tam olarak böyle çalışır. Bir işlem yaptığınızda, önceki bitcoin işlemlerinin çıktıları, yani bitcoin para üstünüz, yeni işlemler için girdi olarak kullanılır.

Fiziksel nakit işlemleri ile UTXO’lar arasındaki bir diğer önemli benzerlik, her ikisinin de tamamının harcanması gerekmesi ve alt parçalara ayrılamamasıdır. Elinizde 5 bitcoin’lik bir UTXO varsa ve birine 1 BTC göndermek istiyorsanız, 5 bitcoin değerindeki UTXO’nun tamamını göndermeniz ve ücretler düşüldükten sonra 4 BTC değerinde yeni bir UTXO almanız gerekir. 

Tıpkı yukarıdaki örnekte, 10 $’lık öğle yemeği için 20 $’lık banknotun tamamını vermeniz gibi.

Bir UTXO harcandığında “tüketilmiş” sayılır ve teknik olarak dolaşımdan kaldırılır. 

Kalan para üstü, tamamen yeni bir UTXO olarak oluşturulur. UTXO sisteminin bu yönü, Bitcoin’in çifte harcama sorununu çözme biçimidir. 

Nasıl ki fiziksel olarak bir dükkân sahibine 5 $’lık bir banknot verip aynı 5 $’lık banknotu sonra bir başkasına veremezsiniz, bir bitcoin kullanıcısı da aynı harcanmamış işlem çıktısını iki ayrı dijital işlemde başarıyla kullanamaz.

Bir kişi aynı UTXO’yu iki kez harcamaya çalıştığında, iki işlem mempool’a — bekleyen işlemler için bir tür bekleme odasına — düşer. Burada, proof-of-work yarışmasını kazanan başarılı madenciler onları yeni bloklar hâlinde paketleyene kadar kalırlar.

Bu süreç hakkında daha fazla bilgiyi Kraken Learn Center’daki Bitcoin madenciliği nedir? makalemizde bulabilirsiniz.

İki işlem iki ayrı blokta paketlenip eşzamanlı olarak işlenmiş olsa bile, zaman damgalaması nedeniyle işlemlerden biri diğerinden önce doğrulanır. Belirli sayıda onay alındıktan sonra (blokzincirine yeni bloklar eklendiğinde) diğer düğümler ikinci, geçersiz işlemi işaretler ve reddeder.

Bir bitcoin işleminin hiç girişi olmadığı tek zaman, yeni basılan BTC'nin madencilik yoluyla oluşturulduğu durumdur.

coinbase işlemi olarak bilinen bu işlem, her yeni bloktaki ilk işlemi temsil eder.

Dolaşımdaki her bir satoshi (bitcoin'in alt birimleri), şeffaf blockchain defteri kullanılarak ilgili coinbase işlemine kadar izlenebilir.

Kullanıcının bakiyesini (UTXO seti olarak da bilinir) belirlemek için kripto cüzdan yazılımı, ilgili genel cüzdan adresiyle ilişkili tüm UTXO’ları bulmak üzere blokzincirini tarar.

Tüm UTXO’ların toplamı, bir cüzdan sahibinin ne kadar kripto varlığı kontrol ettiğini doğru biçimde gösterir.

Bir UTXO harcandığında, tutara alıcının genel cüzdan adresi atanır ve işlem gerçekleştirildiğinde blokzincirine yeni bir UTXO kaydedilir.

Bitcoin UTXO'ları, Bitcoin blokzincirindeki bloklarda saklanan çeşitli işlemlerde kaydedilir. Ancak bu bilgiler net bir şekilde indekslenmediği için meta verileri hızlıca aramak ve bir araya getirmek zor olabilir. 

Bitcoin Core istemcisi gibi cüzdan yazılımları kullanılırken, UTXO meta verileri LevelDB veritabanı kullanılarak saklanır ve indekslenir. LevelDB, 2011'de Google tarafından oluşturulan açık kaynaklı bir depolama sistemidir ve UTXO'ları bulmayı çok daha hızlı hale getirir.

Bitcoin Core istemcisi, Bitcoin blokzinciri ağına bağlanmak için kullanılan popüler bir yazılımdır. Başlangıçta Satoshi Nakamoto tarafından oluşturulan Bitcoin Core'un bakımı ve geliştirilmesi artık gönüllü bir geliştirici topluluğu tarafından yapılmaktadır.

Daha teknik bir düzeyde, bir işlemin dört ana bileşeni vardır:

• Version: Bu, ağ düğümlerine hangi istemci yazılım sürümünün kullanıldığını bildirir. Farklı sürümler, işlem verilerini doğrulamak için farklı kuralları izler.
• Locktime: Bu, bir işlemin blokzincirine ne kadar hızlı ekleneceğini belirleyen süredir. Bu girdi, işlemin madenci düğümleri tarafından işlenebileceği en erken zamanı belirler.
• Input: Fonların kaynağına veya UTXO'nun oluşturulduğu önceki işleme işaret eden bilgiler. Girdi ayrıca “kilit açma betiği” olarak adlandırılan bir şeyi de içerir.
• Output: Aktarılan değere, fonların mülkiyetinin devredildiği cüzdana ve oluşan yeni UTXO'lara ilişkin bilgiler. Çıktı ayrıca bir “kilitleme betiği” de içerir.

Fiziksel banknot benzetmesiyle UTXO modeli arasındaki başlıca fark, bitcoin ve diğer UTXO tabanlı kripto varlıkların sabit tutarlara bağlı olmamasıdır; örn. $5, $10, $15 vb. bitcoin'in herhangi bir miktarı (sekiz ondalık basamağa kadar) harcanmamış işlem çıktısı olabilir.

Örneğin, bir işlemden kalan 0.0003847 BTC'niz olabilir.

Bu tutar, kullanıldığında tamamı harcanması gereken ve daha küçük tutarlara bölünemeyen yeni bir UTXO'ya dönüşür.

John'un kripto cüzdanında 1 bitcoin bakiyesi olduğunu varsayalım. Bu bakiye ile bakiyenin bileşimi iki farklı şeydir; tıpkı cüzdanınızda $100 bulunup bunun dört adet $20'lik, iki adet $5'lik ve bir adet $10'luk banknottan oluşabilmesi gibi.

John'un 1 BTC'lik bakiyesinin bileşiminin 5 farklı harcanmamış işlem çıktısından oluştuğunu varsayalım.

• 0.138 BTC
• 0.1 BTC
• 0.004 BTC
• 0.73 BTC
• 0.028 BTC

John, Jane'e 0.6 BTC göndermek istiyor. Bunu yapmak için John'un cüzdan yazılımı, bu işlemi ve onu işlemek için gereken madenci ücretlerini karşılayacak şekilde kontrol ettiği UTXO'ları otomatik olarak bir araya getirecektir.

Bu örnekte, cüzdan yazılımının John'un 0.73 BTC değerindeki bitcoin UTXO'sunu otomatik olarak Jane'e gönderdiğini ve işlem ücretleri düşüldükten sonra kalan tutarı John'a yeni bir UTXO olarak iade ettiğini varsayalım.

Bu tutar otomatik olarak bir para üstü adresine gönderilir; kripto cüzdanınıza bağlı ayrı bir adres.

UTXO'lar oluşturulduğunda, alıcının genel cüzdan adresi kullanılarak kilitlenir. Bir UTXO'yu yeni bir işlemde girdi olarak kullanabilmek için, önce göndericinin dijital imzasıyla kilidinin açılması gerekir.

Bu, bitcoin işlemleriyle ilgili anlaşılması gereken bir diğer önemli noktadır. Bir işlem yapıldığında bitcoin bir hesaptan diğerine dijital olarak taşınmaz. Bunun yerine, kilitleri açılır, yeni bir sahibine yeniden atanır ve ardından tekrar kilitlenir.

Bu da, yalnızca yeni sahibin dijital imzasını kullanarak fonların kilidini açabileceği ve onları başka bir yere; başka bir kişiye ya da kontrolü altındaki başka bir cüzdana transfer edebileceği anlamına gelir.

Script, UTXO'ları kilitleme ve kilit açma dahil, işlemleri işlemek için Bitcoin tarafından kullanılan bir programlama dilidir. 

• Kilitleme betiği (ScriptPubKey): Bir UTXO kilitlendiğinde, kilitleme betiği (ScriptPubKey olarak da bilinir) UTXO'nun bir girdi olarak kullanılabilmesi için yerine getirilmesi gereken koşulları belirler. Bu genellikle, dijital bir imza sağlayarak UTXO'yu kilitlemek için kullanılan genel cüzdan adresine karşılık gelen özel anahtara sahip olduğunuzu kanıtlamayı içerir.
• Kilit açma betiği (ScriptSig): Bir UTXO'nun kilidini açmak için, kilitleme betiğinin belirlediği koşulları karşılamalısınız; yani, UTXO'yu kilitlemek için kullanılan genel anahtara karşılık gelen özel anahtarları kontrol ettiğinizi kanıtlayan bir dijital imza sağlamalısınız.

Bu, başkalarının bu fonlara erişmesini ve onları harcamasını engeller.

Bitcoin tozu, önceki işlemlerden kalan çok küçük miktarda satoshi içeren UTXO'ları ifade eder.

Tek başlarına, bu ufacık BTC tutarlarını işlemek için ödenecek işlem ücretleri değerlerinden daha yüksek olur; bu yüzden genellikle diğer UTXO'larla birleştirilip harcanana kadar para üstü adreslerinde beklerler.

Dusting saldırıları, dolandırıcıların yüz binlerce farklı cüzdan adresine toz göndermesine verilen addır. Bunun arkasındaki amaç, sosyal mühendislik saldırıları için potansiyel hedefleri tespit etmektir.

Bir dolandırıcı, gönderdiği tozu içeren adresleri izler ve adres sahibinin, cüzdanına bağlı farklı adreslerden UTXO'ları birleştiren bir işlem yapmasını bekler. Toz UTXO'lar çok küçük olduğundan, diğerleriyle birlikte gruplanıp girdi olarak kullanılma olasılıkları yüksektir.

Bu gerçekleştiğinde, dolandırıcı bir kişinin hangi fonlara sahip olduğuna dair fikir edinebilir. Ardından, işlemlere sahibini kötü amaçlı yazılım indiren bir bağlantıya tıklamaya davet eden oltalama mesajları yerleştirmeyi veya meşru açılış sayfalarını taklit eden sahte web sitelerine yönlendirerek kişisel bilgi istemeyi tercih edebilir.

Tozlama saldırıları, dolandırıcıların fonlarınıza erişmesini sağlamaz.

Yalnızca belirli bir kripto cüzdanının kontrol ettiği adresleri tespit etmeyi kolaylaştırır.

Tozlama saldırıları riskinizi en aza indirmek için, toz işlemlerine iliştirilmiş bağlantılara asla tıklamayın veya bu işlemlerle bağlantılı web sitelerini ziyaret etmeyin.

Artık harcanmamış işlem çıktısı modelini baştan sona öğrendiğinize göre, kripto yolculuğunuza devam etmeye ve bitcoin satın almaya hazır mısınız?

Bitcoin (BTC) nasıl satın alınır hakkında daha fazla bilgi için Kraken Learn Center rehberimize göz atın ve bugün Kraken'de bir hesap açmak için kaydolun.